Kiedy wracam myślami do edukacji szkolnej, coraz wyraźniej widzę, jak duża jest luka między tym, czego się uczyłyśmy, a tym, z czym realnie mierzymy się w dorosłym życiu. Przez lata zdobywamy wiedzę, która ma określoną strukturę i jasno wyznaczone ramy, uczymy się rozwiązywać zadania według schematów i odpowiadać na pytania, które mają jedną poprawną odpowiedź. Problem zaczyna się w momencie, kiedy kończy się szkoła i nagle okazuje się, że w codziennym życiu takich prostych odpowiedzi już nie ma.
Nikt nie tłumaczy nam, co zrobić z pierwszą wypłatą, jak podejść do wydawania pieniędzy, w jaki sposób je dzielić i na jakiej podstawie podejmować decyzje finansowe. W efekcie wiele osób bardzo szybko trafia na moment, w którym musi działać intuicyjnie, bez żadnego punktu odniesienia.
Pamiętam rozmowę z jedną ze znajomych, która opowiadała, że kiedy zaczęła swoją pierwszą pracę, przez kilka miesięcy funkcjonowała w przekonaniu, że wszystko jest w porządku, bo przecież zarabia i opłaca swoje bieżące potrzeby. Dopiero po czasie zaczęła zauważać, że mimo regularnych wpływów na konto nie jest w stanie nic odłożyć, a pieniądze po prostu “znikają”. Nie potrafiła wskazać jednego dużego wydatku, który by to tłumaczył, raczej był to zbiór drobnych decyzji podejmowanych na bieżąco, bez większego zastanowienia.
Wiele z nas w takim momencie zaczyna myśleć, że brak kontroli nad finansami wynika z osobistych błędów, ale rzadko sięgamy do sedna, że te błędy często wynikają z tego, że nikt wcześniej nie pokazał nam, jak świat pieniędzy w ogóle działa.
Budżet i zarządzanie pieniędzmi w praktyce
Jednym z najbardziej widocznych braków w edukacji jest zupełny brak praktycznego podejścia do zarządzania pieniędzmi. W teorii wiele pojęć brzmi znajomo, ale w momencie, kiedy trzeba zastosować je w rzeczywistości, okazuje się, że nie mamy żadnych narzędzi ani nawyków, które mogłyby nas wesprzeć.
Wiele osób funkcjonuje bez jakiegokolwiek systemu, co nie oznacza, że nie próbuje mieć kontroli nad swoimi finansami. Często jest wręcz przeciwnie, pojawia się chęć ogarnięcia tego obszaru, ale brakuje punktu zaczepienia. Pieniądze wpływają na konto, są wydawane na bieżące potrzeby, a pod koniec miesiąca zostaje raczej poczucie zdziwienia niż realna wiedza o tym, gdzie się rozeszły. Jedzenie na mieście po ciężkim dniu, szybkie zakupy poprawiające nastrój, drobne wydatki, które pojedynczo nie wydają się znaczące, ale w dłuższej perspektywie zaczynają mieć realny wpływ na stan konta. Bez świadomości tych mechanizmów trudno jest cokolwiek zmienić, bo nie wiemy nawet, od czego zacząć.
WSKAZÓWKA: Na początek wystarczy przez kilka dni albo tydzień zacząć zapisywać swoje wydatki, bez oceniania i bez próby ich ograniczania. Może to być notatka w telefonie, aplikacja albo nawet kartka, nie ma to większego znaczenia. Chodzi tylko o to, żeby zobaczyć, co się faktycznie dzieje z naszymi pieniędzmi.
Zrozumienie inflacji i wartości pieniądza w czasie
Inflacja to jedno z tych pojęć, które teoretycznie są obecne w edukacji, ale w praktyce bardzo długo pozostają dla nas abstrakcyjne. Wiemy, że istnieje, słyszymy o niej w kontekście gospodarki, ale rzadko kiedy ktoś pokazuje nam, jak bardzo wpływa na nasze codzienne decyzje i długoterminowe bezpieczeństwo finansowe.
Dopiero w pewnym momencie zaczynamy zauważać, że pieniądze, które odkładamy, nie mają już tej samej wartości. Że to, co dzisiaj wydaje się wystarczające, za kilka lat może wyglądać zupełnie inaczej. I to jest moment, który dla wielu osób jest jednocześnie odkryciem i źródłem dużej niepewności, bo nagle okazuje się, że samo oszczędzanie niekoniecznie rozwiązuje problem.
WSKAZÓWKA: Jednym z najprostszych rozwiązań na start są obligacje Skarbu Państwa, szczególnie te indeksowane inflacją. W praktyce oznacza to, że część Twoich oszczędności „pracuje” razem z inflacją, zamiast tracić na wartości na zwykłym koncie. To nie jest rozwiązanie idealne na wszystko, ale jest bardzo dobrym pierwszym krokiem dla pieniędzy, których nie planujesz ruszać przez dłuższy czas.
Kredyty, zobowiązania i konsekwencje decyzji
Wchodząc w dorosłość, bardzo szybko zaczynamy mieć kontakt z różnymi formami zobowiązań finansowych. Telefon na raty, karta kredytowa, później często kredyt gotówkowy albo hipoteczny. Problem polega na tym, że podejmujemy te decyzje, nie wiedząc, jak tak naprawdę działają.
Możliwe, że nikt wcześniej nie wspomniał Ci, że warunki kredytu można negocjować. Że oprocentowanie, prowizja czy dodatkowe produkty w banku to nie są rzeczy „z góry ustalone”, tylko elementy, które często da się zmienić, jeśli po prostu o to zapytasz albo porównasz kilka ofert.
Duże znaczenie ma też całkowity koszt kredytu, a nie tylko wysokość raty. Rata może wyglądać „bezpiecznie”, ale jeśli jest rozciągnięta na dłuższy czas, to finalnie oddajesz znacznie więcej, niż pożyczyłaś.
Kolejna rzecz to nadpłaty. W wielu przypadkach możesz spłacać kredyt szybciej, niż wynika to z harmonogramu i dzięki temu realnie zmniejszyć odsetki. Nawet niewielkie nadpłaty robią dużą różnicę w dłuższym czasie, ale większość osób w ogóle nie bierze tego pod uwagę, bo nikt im tego nie wyjaśnił.
Podobnie jest z czytaniem umów. W praktyce wiele osób podpisuje dokumenty, skupiając się tylko na racie i ogólnych warunkach, pomijając zapisy dotyczące opłat dodatkowych, wcześniejszej spłaty czy zmian oprocentowania.
WSKAZÓWKA: Kredyt może być produktem, który świadomie poukładasz pod siebie. Zanim się na niego zdecydujesz, weź pod uwagę wszystkie powyższe kwestie i zrób swoje własne rozeznanie, jakie inne okoliczności musisz wziąć pod uwagę w swojej sytuacji.
Inwestowanie bez zbędnego komplikowania
Inwestowanie przez bardzo długi czas funkcjonowało jako temat, który wydawał się odległy i trudny do uchwycenia. Wiele osób miało poczucie, że jest to obszar zarezerwowany dla tych, którzy mają specjalistyczną wiedzę, większe zasoby finansowe albo doświadczenie, którego nie da się zdobyć samodzielnie.
To przekonanie bardzo skutecznie zatrzymuje przed zrobieniem pierwszego kroku. W efekcie temat jest odkładany na później, często na nieokreślony moment, który ma nadejść wtedy, kiedy będziemy bardziej gotowe.
WSKAZÓWKA: Dobry pierwszy krok, po odpowiednim zgłębieniu teoretycznym tego tematu, to po prostu przekonanie się na własnej skórze, jak inwestowanie działa w praktyce. Założenie konta maklerskiego, przejrzenie dostępnych opcji, zrozumienie, czym różni się ETF od akcji, jak wygląda zakup i sprzedaż. Bez presji, że od razu trzeba podejmować idealne decyzje. Inwestowanie nie polega na jednorazowym „trafieniu dobrze”, tylko na powtarzalnych działaniach, a wówczas nawet niewielkie kwoty, odkładane regularnie, po czasie zaczynają mieć znaczenie.
Podejmowanie decyzji finansowych pod wpływem emocji
W szkole uczymy się podejmować decyzje w oderwaniu od kontekstu, na podstawie danych, wzorów i logicznych przesłanek. W rzeczywistości bardzo rzadko działamy w taki sposób.Większość codziennych decyzji finansowych podejmujemy w konkretnym stanie emocjonalnym, który ma ogromny wpływ na to, co robimy z pieniędzmi. Zmęczenie po pracy, potrzeba nagrody po trudnym tygodniu, stres, który chcemy szybko rozładować, czy nawet chwilowe poczucie braku kontroli w innych obszarach życia. To wszystko bardzo często przekłada się na sposób, w jaki wydajemy. Nikt nie powiedział nam, jak to rozpoznawać ani jak temu przeciwdziałać. Nie zadajemy sobie prostych pytań „czy ja tego naprawdę potrzebuję, czy po prostu chcę się teraz poczuć lepiej?”. W efekcie bardzo łatwo jest wpaść w schemat wydawania pieniędzy, który na pierwszy rzut oka wydaje się niewinny, ale w dłuższej perspektywie zaczyna mieć realne konsekwencje.
Sama złapałam się na tym, że w momentach, kiedy byłam zmęczona albo miałam gorszy dzień, automatycznie wchodziłam na sklepy online i zaczynałam przeglądać ubrania. To nie było planowane, raczej takie „tylko zerknę”, które bardzo szybko kończyło się dodaniem czegoś do koszyka. Problem polegał na tym, że te zakupy rzadko były naprawdę potrzebne, a po kilku dniach często okazywało się, że nawet nie jestem do nich przekonana.
WSKAZÓWKA: Najprostsza rzecz, która realnie zaczęła u mnie działać, to wprowadzenie zasady 24 godzin. Jeśli coś dodawałam do koszyka, nie kupowałam tego od razu, tylko wracałam do tego następnego dnia. Bardzo często po tym czasie okazywało się, że w ogóle nie mam już potrzeby, żeby to kupić.
Ustalanie priorytetów finansowych
W teorii wiemy, że nie da się mieć wszystkiego jednocześnie, ale w praktyce bardzo rzadko ktoś pokazuje nam, jak podejmować decyzje w sytuacji, kiedy nasze potrzeby i cele zaczynają się ze sobą ścierać.
Z jednej strony bieżące sprawy i komfort życia, z drugiej oszczędności, z trzeciej większe cele, które wymagają czasu i konsekwencji. Do tego dochodzą jeszcze spontaniczne decyzje i presja otoczenia, która często podpowiada nam, co „powinnyśmy” mieć albo robić.Bez umiejętności ustalania priorytetów bardzo łatwo jest rozproszyć swoje zasoby i mieć poczucie, że robimy dużo, ale nie posuwamy się do przodu w żadnym konkretnym kierunku.
WSKAZÓWKA: U mnie dużą różnicę zrobiło bardzo proste ćwiczenie: wybranie maksymalnie dwóch celów finansowych na dany moment i świadome „odpuszczenie” reszty. Czyli zamiast próbować jednocześnie odkładać na wszystko, decydowałam, że teraz skupiam się na poduszce finansowej i np. jednym większym celu, a reszta schodzi na drugi plan. Dzięki temu każda decyzja zakupowa zaczęła mieć odniesienie nie do tego, czy „mogę to kupić”, tylko czy to mnie przybliża, czy oddala od tego, co jest dla mnie teraz najważniejsze.
Rozmowy o pieniądzach i stawianie granic
Jak rozmawiać o pieniądzach, jak komunikować swoje granice i jak radzić sobie w sytuacjach, w których finanse zaczynają być elementem relacji z innymi ludźmi? Dotyczy to bardzo różnych sytuacji. Wspólne wyjścia ze znajomymi, dzielenie rachunków, pożyczanie pieniędzy, a w późniejszym czasie także wspólne finanse w związku. Każda z tych sytuacji wymaga nie tylko świadomości finansowej, ale też umiejętności komunikacyjnych, których często po prostu nie mamy. W efekcie wiele osób podejmuje decyzje pod wpływem presji, żeby nie wypaść gorzej, żeby nie sprawić komuś przykrości albo żeby uniknąć niezręcznej rozmowy. To prowadzi do sytuacji, w których wydajemy więcej, niż realnie chcemy, albo zgadzamy się na rzeczy, które nie są dla nas komfortowe.
WSKAZÓWKA: Ustal własnych zasady jeszcze zanim pojawi się konkretna sytuacja. Na przykład określenie, ile maksymalnie chcesz wydawać na wyjścia w miesiącu, czy w ogóle pożyczasz pieniądze znajomym i na jakich warunkach, albo jak chcesz dzielić wydatki w relacji. Kiedy masz to wcześniej przemyślane, nie podejmujesz decyzji pod wpływem chwili ani emocji, tylko odnosisz się do czegoś, co już sobie ustaliłaś. Dzięki temu dużo łatwiej jest trzymać się swoich granic bez poczucia, że za każdym razem musisz wszystko negocjować od nowa.
Dbanie o przyszłą siebie
Temat emerytury i długoterminowego odkładania pieniędzy bardzo często odwlekamy w czasie,, bo wydaje się odległy i mało pilny. W praktyce oznacza to, że wszystkie oszczędności trzymamy w jednym miejscu, bez rozróżnienia na to, co jest „na teraz”, a co „na przyszłość”. A to są dwie zupełnie różne rzeczy. Pieniądze odkładane na wiele lat powinny być traktowane inaczej niż te, które mogą być potrzebne za kilka miesięcy. I właśnie do tego służą rozwiązania takie jak IKE i IKZE.
Co ważne, to nie są „produkty dla zaawansowanych”. Na takich kontach możesz inwestować w bardzo proste instrumenty, bez konieczności analizowania pojedynczych spółek. Kluczowa różnica polega na tym, że pieniądze na IKE czy IKZE traktujesz jako długoterminowe i nie sięgasz po nie przy pierwszej okazji.
WSKAZÓWKA: Wejdź na stronę swojego banku lub domu maklerskiego i sprawdź, czy oferują IKE lub IKZE. Sprawdź limity wpłat na dany rok. Na start nie musisz wpłacać dużych kwot. Ważniejsze jest to, żeby założyć konto i zacząć inwestować regularnie, nawet niewielkie sumy.
Gdzie w takim razie realnie zdobywać wiedzę finansową?
Moment, w którym decydujemy się „ogarnąć finanse”, bardzo często zaczyna się od wpisania kilku haseł w wyszukiwarkę albo obejrzenia kilku materiałów w internecie. I już na tym etapie pojawia się pierwszy problem, bo zamiast jednego kierunku dostajemy dziesiątki różnych podejść, często sprzecznych ze sobą.
Zaczynamy skakać między różnymi rozwiązaniami. Próbujemy prowadzić budżet przez kilka dni, po czym się poddajemy. Zaczynamy odkładać pieniądze, ale bez konkretnego planu, więc szybko się zniechęcamy. Wracamy do tematu po kilku tygodniach, z nowym pomysłem, który znowu nie jest do końca dopasowany.
Dlatego zamiast szukać kolejnych przypadkowych porad, dużo większy sens ma znalezienie konkretnych miejsc i form, które faktycznie pomagają tę wiedzę zrozumieć i przełożyć na działanie.
Społeczności i miejsca takie jak Girls Money Club
Zmiana pojawia się w momencie, kiedy trafiamy do miejsca, w którym ta wiedza jest już w jakiś sposób poukładana. Zamiast zbierać pojedyncze wskazówki z różnych źródeł, zaczynamy rozumieć, jak te elementy łączą się ze sobą i w jakiej kolejności mają sens. To jest szczególnie ważne na początku, kiedy bardzo łatwo się przytłoczyć, bo problemem w dzisiejszych czasach nie jest brak źródeł informacji, a ich mnogość i rzetelność.
Pamiętam rozmowę z członkinią naszej społeczności podczas jednego ze spotkań offline, która powiedziała, że przez bardzo długi czas odkładała temat finansów, bo była przekonana, że wszyscy inni mają to “ogarnięte” i było jej po prostu wstyd pytać. Dopiero kiedy zaczęła prowadzić rozmowy na żywo z innymi uczestniczkami spotkania przekonała się, że wiele z nich jest w bardzo podobnym miejscu.
Poszukaj takich inicjatyw w swojej okolicy, a kto wie, może już niebawem i my zawitamy do Twojego miasta? Do tego czasu możesz dołączyć do naszej grupy na Facebooku – to przestrzeń w której możesz śmiało zadawać pytania na nurtujące Cię tematy finansowo-karierowe i zawsze znajdzie się ktoś chętny do pomocy!
Podcasty i inne materiały edukacyjne
Podcasty bardzo często są pierwszym krokiem, bo nie wymagają od nas dużego zaangażowania ani podejmowania natychmiastowych decyzji. Możemy ich słuchać w tle, bez presji, że musimy coś wdrożyć od razu.I to właśnie dlatego tak dobrze działają na początku. Oswajają nas z tematem, z językiem finansów, z pojęciami, które wcześniej mogły wydawać się trudne albo zupełnie obce. Podcasty są świetnym początkiem, ale nie poparte działaniami słowa szybko mogą wymknąć się z naszej głowy. Przesłuchałaś wartościowy odcinek? Zrób notatki, mapę myśli, forma nie ma tu większego znaczenia, ważne, żeby była dla Ciebie zrozumiała i skuteczna! To samo tyczy się książek, artykułów czy poradników na YouTube. Zawsze przeleję zebraną wiedzę na swoje notatki i wyciągaj z nich własne wnioski.
P.S W naszym podcaście mamy już ponad 200 odcinków i z każdego z nich z pewnością wyciągniesz coś dla siebie!
Własna praktyka
Możesz przeczytać dużo, możesz rozumieć pojęcia i wiedzieć, co „powinnaś robić”, ale dopóki nie zobaczysz tego u siebie, ta wiedza zostaje teoretyczna. Dopiero w momencie, kiedy zaczynasz działać, nawet bardzo prosto, zaczynasz rozumieć, jak to naprawdę wygląda. To w praktyce widzisz, ile jesteś w stanie odkładać, co jest dla Ciebie łatwe, a co zupełnie nie działa. Wtedy zaczynasz zauważać swoje schematy, decyzje i to, co faktycznie wpływa na Twoje pieniądze i to jest coś, czego nie da się zastąpić żadnym artykułem ani kursem.
Podsumowanie
Kiedy patrzymy na edukację finansową z perspektywy całego tego procesu, bardzo wyraźnie widać, że nie chodzi o jeden brakujący element, tylko o całą przestrzeń, która nigdy nie została zaadresowana. Nie uczymy się zarządzania pieniędzmi, podejmowania decyzji, radzenia sobie z emocjami ani budowania długoterminowego bezpieczeństwa. Zamiast tego wchodzimy w dorosłość i bardzo szybko okazuje się, że musimy nauczyć się tego wszystkiego same, często w trakcie podejmowania realnych decyzji i ponoszenia ich konsekwencji.
To właśnie dlatego tak wiele osób ma poczucie chaosu na początku. Nie dlatego, że robią coś źle, tylko dlatego, że próbują odnaleźć się w obszarze, do którego nikt ich wcześniej nie przygotował. Nie ma jednego momentu, w którym „trzeba już wszystko wiedzieć”. Nie ma też jednego idealnego sposobu, który działa dla wszystkich. I może właśnie to jest najważniejsze, żeby przestać traktować finanse jako coś, co trzeba „ogarnąć raz na zawsze”, a jako proces, którego uczysz się w trakcie.
